धर्म के हो?

  मानिसले हजारौँ वर्षदेखि सोधिरहेको एउटा गहिरो प्रश्न छ— धर्म के हो? यो प्रश्न मन्दिरबाट जन्मिएको होइन, यो प्रश्न किताबबाट पनि जन्मिएको होइ...

 

मानिसले हजारौँ वर्षदेखि सोधिरहेको एउटा गहिरो प्रश्न छ—धर्म के हो?

यो प्रश्न मन्दिरबाट जन्मिएको होइन, यो प्रश्न किताबबाट पनि जन्मिएको होइन। यो प्रश्न जन्मिन्छ जब मानिस आफ्नो जीवनलाई हेर्छ र अचानक उसलाई लाग्छ—“के म यही गर्नका लागि मात्र जन्मिएको हुँ?”

मानिसको जीवनलाई ध्यान दिएर हेर्नू। बिहान उठ्छ, काममा जान्छ, पैसा कमाउँछ, खाना खान्छ, सुत्छ। अर्को दिन फेरि त्यही चक्र दोहोरिन्छ। दिनहरू महिना बन्छन्, महिना वर्ष बन्छन्, र एक दिन अचानक जीवन समाप्त हुन्छ। यदि जीवन यत्तिकै दोहोरिने चक्र मात्र हो भने, त्यसमा गहिरो अर्थ कहाँ छ? यही ठाउँबाट मानिसको भित्र एउटा बेचैनी जन्मिन्छ। यही बेचैनी नै धर्मको पहिलो ढोका हो।

धेरै मानिसहरू धर्मलाई बाहिरी कर्मकाण्डसँग जोड्छन्। कसैले भन्छ—मन्दिर जानु धर्म हो। कसैले भन्छ—मन्त्र जप्नु धर्म हो। कसैले भन्छ—व्रत बस्नु धर्म हो। यी सबै कुराले मानिसलाई सांस्कृतिक रूपमा जोड्न सक्छन्, तर धर्मको मूल अर्थ त्यसभन्दा धेरै गहिरो छ। धर्म भनेको कुनै बाहिरी क्रिया होइन; धर्म भनेको जागरण हो।

Gautama Buddha ले भनेका छन्—
“अप्प दीपो भव।”
अर्थात् आफैँ आफ्नो दीपक बन।
बुद्धको शिक्षा यही थियो कि सत्य कसैको विश्वास गरेर प्राप्त हुँदैन। सत्य त तब प्रकट हुन्छ जब मानिसले आफैँ आफ्नो चेतनालाई बुझ्न थाल्छ।

हामीले संसारलाई स्थायी ठान्छौँ। हामी भन्छौँ—यो घर मेरो हो, यो शरीर म हुँ, यो सम्बन्ध सधैँ रहनेछ। तर जीवन बिस्तारै सिकाउँछ कि संसारमा कुनै कुरा स्थायी छैन। बाल्यकाल गयो, युवावस्था आयो, बुढेसकाल आउँछ। शरीर बदलिन्छ, सम्बन्ध बदलिन्छ, परिस्थितिहरू बदलिन्छन्। यही परिवर्तनशीलतालाई हिन्दु दर्शनले माया भन्छ।

माया भनेको संसार छैन भन्ने होइन। माया भनेको—संसार स्थायी छैन भन्ने बुझाइ हो। हामी जसलाई सधैँ रहने ठान्छौँ, त्यो एक दिन हराउँछ। यही भ्रमले मानिसलाई दुःख दिन्छ।

ऋषिहरूले भने—संसार बदलिन्छ, तर भित्र एउटा चीज बदलिँदैन। त्यो हो साक्षी चेतना। बाल्यकालमा पनि त्यो चेतना थियो, युवावस्थामा पनि छ, बुढेसकालमा पनि त्यही रहन्छ। हिन्दु दर्शनले त्यसलाई आत्मा भन्छ।

Jiddu Krishnamurti ले बारम्बार भनेका छन्—
“Truth is a pathless land.”
अर्थात् सत्य कुनै तयार बाटोबाट पुग्ने ठाउँ होइन।
यदि सत्य कुनै संगठन, कुनै गुरु, कुनै धर्मग्रन्थले मात्र दिन सक्थ्यो भने संसारमा यति धेरै भ्रम हुँदैनथ्यो। सत्य त तब प्रकट हुन्छ जब मानिसले आफ्नो मन, आफ्नो डर, आफ्नो इच्छालाई स्पष्ट रूपमा देख्न थाल्छ।

यही कारणले धर्म अन्धविश्वास होइन। धर्म भनेको सचेत अवलोकन हो। जब मानिसले आफ्नो मनलाई बिना निर्णय हेर्न थाल्छ, तब उसको भित्र एउटा मौनता जन्मिन्छ। त्यो मौनतामा जीवनको गहिरो रहस्य खुल्न थाल्छ।

Osho ले पनि यही कुरा फरक शैलीमा भनेका छन्—
“धर्म विश्वास होइन, अनुभव हो।”
ओशो भन्थे, मानिसले अरूको सत्य उधारो लिएर बाँचिरहेको छ। कसैले भनेको कुरा हामीले विश्वास गर्‍यौँ, कसैले लेखेको कुरा हामीले दोहोर्यायौँ। तर जबसम्म सत्य हाम्रो आफ्नै अनुभव बन्दैन, त्यो धर्म बन्न सक्दैन।

धर्म भनेको जीवनबाट भाग्नु होइन। धेरै मानिसहरू दुःखबाट डराएर धर्मतिर भाग्छन्—मन्दिरमा, तीर्थयात्रामा, मन्त्रमा। तर धर्म भाग्ने बाटो होइन; धर्म त जाग्ने बाटो हो। जब मानिसले आफ्नो जीवनलाई सजग भएर हेर्न थाल्छ, तब उसले देख्छ—जीवन आफैँ एउटा अद्भुत रहस्य हो।

हावा चलिरहेको छ, नदी बगिरहेको छ, फूल फुलिरहेका छन्। प्रकृतिमा कुनै हतार छैन। तर मानिस मात्र निरन्तर दौडिरहेको छ—धनको पछि, पदको पछि, मानसम्मानको पछि। किन? किनकि मानिसले आफ्नो भित्रको शान्ति बिर्सेको छ।

धर्म भनेको यही बिर्सिएको शान्तिलाई फेरि सम्झिनु हो।

जब मानिस केही समय चुपचाप बस्छ, आफ्नो मनलाई हेर्छ, आफ्नो चेतनालाई अनुभव गर्छ, तब उसले महसुस गर्छ—धर्म कुनै बाहिरी वस्तु होइन। धर्म कुनै संगठन पनि होइन। धर्म त मानिसको आफ्नै चेतनाको यात्रा हो—बाहिरको हल्लाबाट भित्रको मौनतासम्मको यात्रा।

अन्ततः धर्म भनेको कुनै नाम होइन, कुनै लेबल होइन। धर्म त एउटा जागरण हो। जब मानिस आफैँलाई चिन्न थाल्छ, जब उसले आफ्नो चेतनालाई बुझ्न थाल्छ, तब उसले देख्छ—सत्य कहीँ टाढा थिएन।

सत्य त सधैँदेखि यहीँ थियो,
आफ्नै भित्र।