OSHO, इनलाइटमेन्ट र शब्दको भ्रम

आधुनिक अध्यात्मको संसारमा Osho जति विवादास्पद, त्यति नै प्रभावशाली नाम सायद कमै भेटिन्छ। उनको जीवन र वाणीमा एउटा देखिने विरोधाभास बारम्बार ...

आधुनिक अध्यात्मको संसारमा Osho जति विवादास्पद, त्यति नै प्रभावशाली नाम सायद कमै भेटिन्छ। उनको जीवन र वाणीमा एउटा देखिने विरोधाभास बारम्बार उठाइन्छ—एकातिर उनले आफूलाई “enlightened” भएको घोषणा गरे, अर्कोतिर उनले त्यही “enlightenment” शब्दकै आलोचना गरे र अन्ततः त्यसको प्रयोग नगर्ने पनि बताए। सतही रूपमा हेर्दा यो स्पष्ट विरोधाभास जस्तो लाग्छ, तर गहिरो रूपमा बुझ्दा यो कुनै गल्ती होइन, बरु एक सचेत दार्शनिक मोड हो।

ओशोले आफ्नो अनुभवलाई उल्लेख गर्दा सन् १९५३, मार्च २१ को रातलाई विशेष रूपमा सम्झन्छन्, जहाँ उनले “अहंकार पूर्ण रूपमा
हराएको” र “शुद्ध चेतना मात्र बाँकी रहेको” अवस्थाको वर्णन गरेका छन्। Glimpses of a Golden Childhood र Autobiography of a Spiritually Incorrect Mystic जस्ता Books मा उनले यसलाई एउटा निर्णायक मोडको रूपमा प्रस्तुत गरेका छन्। यस चरणमा “enlightenment” उनको लागि एउटा घटना (event) जस्तो देखिन्छ, मानौँ जीवनको एउटा अन्तिम उपलब्धि, जहाँ खोज समाप्त हुन्छ।

तर समयसँगै उनको भाषा र दृष्टिकोण बदलिन्छ। पछि दिएका प्रवचनहरू जस्तै The Transmission of the Lamp र Zen: The Path of Paradox मा उनले “enlightenment is the most misunderstood word” भन्दै यसको आलोचना गर्न थाल्छन्। यहाँबाट एउटा महत्वपूर्ण मोड सुरु हुन्छ: उनले अनुभवलाई अस्वीकार गरेका होइनन्, तर त्यसलाई व्यक्त गर्न प्रयोग गरिएको शब्दप्रति शंका गरेका छन्। उनका अनुसार “enlightenment” शब्दले मानिसलाई गलत दिशामा लैजान्छ, किनकि यसले कुनै असाधारण उपलब्धि, विशेष अवस्था, वा अरूभन्दा माथि उठ्ने भावना सिर्जना गर्छ।

यहीँबाट ओशोको मुख्य तर्क प्रस्ट हुन्छ, भाषा सीमित छ, तर सत्य असीमित। जब हामी “enlightenment” भन्छौँ, हामी त्यसलाई कुनै लक्ष्य (goal) जस्तो बनाउँछौँ। अनि अहंकार, जसले पहिले धन, शक्ति वा प्रतिष्ठा खोजिरहेको थियो, अब “आध्यात्मिक उपलब्धि” खोज्न थाल्छ। ओशोले यसलाई निकै स्पष्ट रूपमा संकेत गर्छन्: “The desire to become enlightened is the last barrier.” अर्थात्, जबसम्म तपाईं “enlightened बन्ने” चाहनामा हुनुहुन्छ, तपाईं अझै पनि अहंकारकै खेलमा फसेका हुनुहुन्छ।

यही सन्दर्भमा उनले पछि “I will not use the word enlightenment anymore” भन्ने अभिव्यक्ति दिएका छन् (The Rajneesh Bible, From Bondage to Freedom)। यसको अर्थ यो होइन कि उनले आफ्नो अनुभव फिर्ता लिए, बरु उनले देखे कि मानिसहरू अनुभवभन्दा बढी शब्दमा अड्किरहेका छन्। शब्द एउटा औजार (tool) थियो तर जब त्यही औजार नै बाधा बन्न थाल्यो, त्यसलाई छोड्न आवश्यक भयो।

यो प्रवृत्ति Zen Buddhism को परम्परासँग पनि मिल्दोजुल्दो छ। Zen गुरुहरूले प्रायः विरोधाभासी कथनहरू प्रयोग गर्छन्, आज एउटा कुरा, भोलि त्यसको उल्टो ताकि शिष्य तर्क (logic) को जालबाट बाहिर निस्कियोस् र सीधा अनुभवमा प्रवेश गरोस्। ओशोको शैली पनि यहीँबाट प्रभावित देखिन्छ। उनी उत्तर दिनुभन्दा बढी प्रश्न भत्काउन चाहन्थे।

अन्ततः, ओशोको सम्पूर्ण शिक्षालाई एक ठाउँमा राखेर हेर्दा एउटा स्पष्ट सन्देश देखिन्छ: enlightenment कुनै गन्तव्य होइन, कुनै उपलब्धि होइन, र कुनै विशेष अवस्था पनि होइन। यो त तपाईंको स्वभाव (nature) हो जुन अहिले पनि छ, तर तपाईंले देख्न बाँकी छ। जबसम्म तपाईं यसलाई “पाउनु पर्ने” कुरा ठान्नुहुन्छ, तबसम्म तपाईं त्यसबाट टाढा हुनुहुन्छ। र जब खोज नै हराउँछ, तब सम्भवतः त्यहीँबाट वास्तविक बोध सुरु हुन्छ।

यसरी हेर्दा, ओशोको कथित “विरोधाभास” वास्तवमा विरोधाभास होइन, बरु एक गहिरो रणनीति हो, पहिले शब्द प्रयोग गरेर नजिक ल्याउने, अनि त्यही शब्दलाई तोडेर अझ गहिराइमा धकेल्ने। जस्तो नदी पार गर्न डुंगा चाहिन्छ, तर पार पुगेपछि त्यसलाई बोकेर हिँड्नु अर्थहीन हुन्छ। “Enlightenment” पनि त्यस्तै डुंगा हो आवश्यक, तर अन्तिम सत्य होइन।