भगवद्गीता २.१३ को सरल नेपाली अर्थ, शब्द–शब्द व्याख्या, देही र देहको भिन्नता, पुनर्जन्म र “म को हुँ?” भन्ने आत्मखोजको गहिरो दर्शन।
श्रीकृष्णले अर्जुनलाई यही दृष्टिकोणबाट बाहिर निकाल्न खोज्नुभयो। उहाँले शरीर र आत्मालाई एउटै कुरा ठान्नु नै अर्जुनको शोकको मूल कारण भएको देखाउनुभयो।
यसै क्रममा भगवद्गीताको २.१३ श्लोक आउँछ। यो श्लोकले मानिसको जीवनमा हुने बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्थाको परिवर्तनलाई उदाहरण बनाएर शरीर परिवर्तनशील भए पनि आत्माको निरन्तरता कसरी बुझ्न सकिन्छ भन्ने कुरा बताउँछ।
संस्कृत श्लोक
देहिनोऽस्मिन्यथा देहे कौमारं यौवनं जरा।
तथा देहान्तरप्राप्तिर्धीरस्तत्र न मुह्यति॥ २.१३॥
सरल नेपाली अर्थ
जसरी यस शरीरमा रहेको देहीले बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्थालाई प्राप्त गर्छ, त्यसैगरी शरीर परिवर्तन भएपछि अर्को शरीर प्राप्त हुन्छ। यस्तो कुरामा धीर व्यक्ति मोहित वा भ्रमित हुँदैन।
यो श्लोक छोटो भए पनि यसको दर्शन अत्यन्त गहिरो छ।
कृष्णले अर्जुनलाई पहिले कुनै रहस्यमय कुरा भन्नुभएको छैन। उहाँले अर्जुनले आफ्नै जीवनमा अनुभव गरिरहेको एउटा सामान्य सत्यबाट सुरु गर्नुभएको छ—शरीर निरन्तर परिवर्तन हुन्छ।
शब्द–शब्द अर्थ
देहिनः — देहीको, शरीरधारीको
अस्मिन् — यसमा
यथा — जसरी
देहे — शरीरमा
कौमारम् — बाल्यावस्था
यौवनम् — युवावस्था
जरा — वृद्धावस्था
तथा — त्यसैगरी
देह-अन्तर-प्राप्तिः — अर्को शरीर प्राप्ति
धीरः — धैर्यवान्, विवेकी व्यक्ति
तत्र — त्यस विषयमा
न मुह्यति — मोहित हुँदैन, भ्रममा पर्दैन
यसलाई अझ सरल भाषामा भन्नुपर्दा:
“जसरी एउटै देहीले एउटै जीवनमा बाल्यावस्था, युवावस्था र वृद्धावस्था पार गर्छ, त्यसैगरी देहीले अर्को शरीर पनि प्राप्त गर्छ। यस सत्यलाई बुझ्ने विवेकी व्यक्ति भ्रमित हुँदैन।”
बाल्यकालको शरीर कहाँ गयो?
अब यो श्लोकलाई आफ्नो जीवनसँग जोडेर हेरौँ।
हामीमध्ये लगभग सबैले बाल्यकाल पार गरेका छौँ। बाल्यकालको शरीर अहिले कहाँ छ?
हाम्रो अनुहार बदलिएको छ। शरीरको आकार बदलिएको छ। हाम्रो आवाज बदलिएको छ। हाम्रो सोच बदलिएको छ। हाम्रो रुचि बदलिएको छ। हाम्रो क्षमता र जीवनशैली बदलिएको छ।
बाल्यकालको फोटो हेर्दा हामी भन्छौँ—
“यो म हुँ।”
तर त्यो फोटोमा देखिएको शरीर र अहिलेको शरीर उस्तै छैन।
त्यसो भए प्रश्न उठ्छ:
यदि शरीर परिवर्तन भयो भने त्यो परिवर्तनलाई अनुभव गर्ने ‘म’ को हो?
कृष्णले यही सामान्य अनुभवलाई आत्माको शिक्षासँग जोड्नुहुन्छ।
बाल्यावस्था समाप्त भयो। युवावस्था आयो। युवावस्था पनि एक दिन समाप्त हुन्छ र वृद्धावस्था आउँछ। शरीरको अवस्था निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ, तर मानिसले यी सबै अवस्थालाई जोडेर भन्छ:
“म बाल्यकालमा यस्तो थिएँ।”
यसको अर्थ शरीरका अवस्थाहरू परिवर्तन भए पनि “म” भन्ने निरन्तरताको अनुभूति रहेको छ।
“देही” शब्द किन महत्वपूर्ण छ?
यस श्लोकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण शब्दमध्ये एउटा हो—देही।
“देह” भनेको शरीर हो।
“देही” भनेको शरीर धारण गर्ने।
यसले एउटा महत्वपूर्ण भिन्नता देखाउँछ:
देह = शरीर
देही = शरीरको धारक
गीता यहाँ “म शरीर हुँ” भन्ने सामान्य पहिचानभन्दा एक कदम अगाडि जान्छ।
यदि म शरीर नै हुँ भने “मेरो शरीर” भन्ने अभिव्यक्ति कसरी आयो?
हामी भन्छौँ:
“मेरो हात।”
“मेरो शरीर।”
“मेरो आँखा।”
“मेरो मन।”
“मेरो विचार।”
जब हामी “मेरो” भन्छौँ, त्यहाँ “मेरो” भन्ने वस्तु र त्यसलाई आफ्नो मान्ने “म” बीच केही भिन्नता देखिन्छ।
यही भिन्नतालाई आत्मखोजको सुरुवाती बिन्दु बनाउन सकिन्छ।
के शरीर निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ?
हो। हाम्रो शरीर स्थिर वस्तु होइन।
बाल्यकालमा शरीर सानो हुन्छ। त्यसपछि शरीर बढ्छ। युवावस्थामा परिवर्तन हुन्छ। त्यसपछि बिस्तारै वृद्धावस्था आउँछ।
तर शरीरको परिवर्तन यतिमै सीमित छैन। हाम्रो शरीरभित्र निरन्तर जैविक परिवर्तन भइरहेका हुन्छन्।
हामीले हिजोको शरीर र आजको शरीरमा धेरै भिन्नता नदेख्न सक्छौँ। तर वर्षौंको अन्तरालमा हेर्दा परिवर्तन स्पष्ट हुन्छ।
यसैले गीता २.१३ ले शरीरलाई एउटा परिवर्तनशील माध्यमका रूपमा हेर्न सिकाउँछ।
मृत्यु पनि एउटा परिवर्तन हो?
गीता २.१३ को अर्को गहिरो पक्ष यही हो।
यदि बाल्यावस्था समाप्त हुनु शरीरको एउटा अवस्था परिवर्तन हो, युवावस्था समाप्त भएर वृद्धावस्था आउनु अर्को परिवर्तन हो भने, कृष्णले शरीर परिवर्तनलाई पनि त्यसै निरन्तरताको अर्को चरणका रूपमा प्रस्तुत गर्नुहुन्छ।
श्लोकको अन्तिम भागमा “देहान्तरप्राप्तिः” शब्द आउँछ।
देह-अन्तर-प्राप्ति अर्थात् अर्को शरीर प्राप्ति।
परम्परागत हिन्दू दर्शनमा यसलाई पुनर्जन्मसँग जोडिन्छ।
तर यहाँ एउटा सूक्ष्म कुरा बुझ्नुपर्छ।
गीता केवल “मरेपछि अर्को शरीर आउँछ” भनेर सूचना दिइरहेको छैन। कृष्णले अर्जुनलाई पहिले नै एउटा उदाहरण दिइसक्नुभएको छ:
बाल्य शरीर → युवा शरीर → वृद्ध शरीर
यी तीनवटै अवस्थाको बीचमा शरीर परिवर्तन भयो। तर देहीको निरन्तरता रह्यो।
त्यसैगरी, मृत्यु शरीरको एउटा ठूलो परिवर्तन हो र देहीले अर्को शरीर प्राप्त गर्छ भन्ने विचार गीता प्रस्तुत गर्छ।
पुनर्जन्मलाई कसरी बुझ्ने?
आज पुनर्जन्म भन्ने विषयमा धेरै प्रकारका दाबीहरू सुनिन्छन्। कसैले अघिल्लो जन्मको स्मृति भएको दाबी गर्छ, कसैले कर्मका आधारमा पुनर्जन्मको व्याख्या गर्छ।
तर गीता अध्ययन गर्दा हामीले बाहिरी दाबीभन्दा पहिले मूल श्लोकलाई बुझ्नुपर्छ।
२.१३ ले स्पष्ट रूपमा देहान्तरप्राप्ति अर्थात् अर्को शरीर प्राप्तिको कुरा गर्छ।
यसलाई हिन्दू दर्शनको परम्परागत व्याख्यामा पुनर्जन्म भनिन्छ।
तर यसको दार्शनिक केन्द्र भनेको यो हो:
शरीर परिवर्तन हुँदैमा देहीको अस्तित्व समाप्त हुँदैन।
यही कुरा कृष्णले अर्जुनलाई मृत्युको भय बुझाउन प्रयोग गर्नुभएको हो।
“धीर” व्यक्ति को हो?
श्लोकको अन्तिम भागमा कृष्णले धीरः शब्द प्रयोग गर्नुभएको छ।
धीर भन्नाले केवल साहसी मानिस होइन। यहाँ यसको अर्थ विवेकी, स्थिरबुद्धि भएको, वास्तविकता बुझ्ने व्यक्ति भन्ने अर्थमा लिन सकिन्छ।
यस्तो व्यक्ति शरीरको परिवर्तन देखेर पूर्ण रूपमा विचलित हुँदैन।
यसको अर्थ उसलाई दुःख हुँदैन भन्ने होइन।
मानिसको मृत्यु हुँदा दुःख हुनु स्वाभाविक मानवीय अनुभव हो। गीता दुःखको अस्तित्वलाई अस्वीकार गरिरहेको छैन।
बरु गीता सोधिरहेको छ:
“दुःखको बीचमा पनि के हामी वास्तविकताको गहिरो पक्ष देख्न सक्छौँ?”
धीर व्यक्ति शरीरको परिवर्तनलाई देख्छ, तर शरीरलाई नै सम्पूर्ण अस्तित्व मान्दैन।
आत्मा र शरीरको सम्बन्ध
गीता अनुसार शरीर एउटा साधन वा माध्यमजस्तो हो। देही त्यस शरीरमा रहने चेतन अस्तित्व हो।
यसलाई सरल उदाहरणबाट बुझ्न सकिन्छ।
मानौँ एउटा मानिसले एउटा घरमा केही समय बस्यो। केही समयपछि ऊ अर्को घरमा सर्छ। घर परिवर्तन भयो, तर घरमा बस्ने व्यक्ति उही रह्यो।
त्यसैगरी, शरीर परिवर्तन हुन्छ तर देहीको निरन्तरता रहन्छ भन्ने दृष्टिकोण गीता प्रस्तुत गर्छ।
तर यो उदाहरण पूर्ण रूपमा आत्माको वास्तविकता बताउने होइन। आत्मालाई भौतिक वस्तुसँग तुलना गर्न सकिँदैन। यो केवल अवधारणा बुझाउन प्रयोग गरिएको उदाहरण हो।
“म शरीर होइन” भन्नुको अर्थ के हो?
यो वाक्य आध्यात्मिक क्षेत्रमा धेरै सुनिन्छ:
“म शरीर होइन।”
तर यसको अर्थ शरीरलाई बेवास्ता गर्नु होइन।
शरीर हाम्रो जीवनको महत्वपूर्ण माध्यम हो। शरीरको हेरचाह आवश्यक छ। खाना, स्वास्थ्य, आराम, व्यायाम र अनुशासन आवश्यक छन्।
तर समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ जब हामी शरीरलाई नै आफ्नो पूर्ण अस्तित्व मान्छौँ।
शरीर परिवर्तन हुन्छ। शरीर वृद्ध हुन्छ। शरीर रोगी हुन सक्छ। अन्ततः शरीरको मृत्यु हुन्छ।
यदि “म” केवल शरीर हुँ भने शरीरको अन्त्यसँगै मेरो सम्पूर्ण अस्तित्व पनि समाप्त भयो भन्ने निष्कर्ष आउँछ।
गीता यसै धारणालाई चुनौती दिन्छ।
“म को हुँ?” — आत्मखोजको वास्तविक सुरुवात
यो श्लोक पढेपछि सबैभन्दा महत्वपूर्ण प्रश्न हुन सक्छ:
म को हुँ?
म मेरो शरीर हुँ?
यदि हो भने बाल्यकालको शरीर कहाँ गयो?
म मेरो विचार हुँ?
यदि हो भने हिजोको विचार र आजको विचार किन फरक छन्?
म मेरो भावना हुँ?
यदि हो भने केही समयपछि भावना किन परिवर्तन हुन्छ?
म मेरो नाम हुँ?
नाम परिवर्तन भयो भने “म” पनि परिवर्तन हुन्छ?
यी प्रश्नहरू केवल बौद्धिक बहसका लागि होइनन्। आत्मखोजमा यिनको प्रत्यक्ष निरीक्षण आवश्यक हुन्छ।
ध्यानमा बस्दा विचारहरू आउँछन् र जान्छन्। भावनाहरू आउँछन् र जान्छन्। शरीरमा संवेदनाहरू आउँछन् र जान्छन्।
त्यसपछि एउटा प्रश्न उठ्छ:
यी सबै परिवर्तनलाई जान्ने चेतना के हो?
यही प्रश्नले मानिसलाई बाहिरी पहिचानबाट भित्री खोजतर्फ लैजान सक्छ।
गीता २.१२ र २.१३ बीचको सम्बन्ध
२.१२ मा कृष्णले भन्नुभयो—हामी केवल अहिले मात्र अस्तित्वमा आएका होइनौँ र भविष्यमा पनि हाम्रो अस्तित्व समाप्त हुनेछैन।
२.१३ मा उहाँले त्यस विचारलाई उदाहरणद्वारा स्पष्ट गर्नुभयो।
पहिलो श्लोकले अस्तित्वको निरन्तरता देखाउँछ।
दोस्रो श्लोकले शरीरको परिवर्तन देखाउँछ।
यसरी यी दुई श्लोकलाई सँगै पढ्दा विचार अझ स्पष्ट हुन्छ:
२.१२ — अस्तित्वको निरन्तरता।
२.१३ — शरीरको अवस्थाहरू परिवर्तन हुन्छन्।
यसपछि गीता २.१४ मा कृष्णले सुख–दुःख र इन्द्रिय सम्पर्कको परिवर्तनबारे चर्चा गर्नुहुन्छ।
त्यसैले २.१२, २.१३ र २.१४ लाई क्रमसँग पढ्दा कृष्णको शिक्षाको संरचना अझ राम्रोसँग बुझ्न सकिन्छ।
आधुनिक मानिसका लागि यसको अर्थ
आज मानिस आफ्नो शरीर र सामाजिक पहिचानसँग अत्यन्त गहिरो रूपमा जोडिएको छ।
उमेर बढ्दा चिन्ता हुन्छ।
रूप परिवर्तन हुँदा चिन्ता हुन्छ।
पद गुम्दा चिन्ता हुन्छ।
सम्पत्ति गुम्दा चिन्ता हुन्छ।
सम्बन्ध परिवर्तन हुँदा चिन्ता हुन्छ।
तर जीवनको एउटा आधारभूत नियम छ:
परिवर्तन अनिवार्य छ।
शरीर बदलिन्छ। परिस्थिति बदलिन्छ। सम्बन्ध बदलिन्छ। समाज बदलिन्छ। विचार बदलिन्छ।
गीता हामीलाई परिवर्तन रोक्न सिकाउँदैन। बरु परिवर्तनको बीचमा आफूलाई गहिरो रूपमा बुझ्न सिकाउँछ।
जब मानिसले परिवर्तनशील र अपरिवर्तनशीलबीचको भिन्नता बुझ्न थाल्छ, तब जीवनप्रतिको उसको दृष्टिकोण पनि बदलिन सक्छ।
एउटा गहिरो ध्यान अभ्यास
यस श्लोकलाई केवल पढ्नुको सट्टा यसरी मनन गर्न सकिन्छ।
शान्त भएर बस्नुहोस्।
आँखा बन्द गर्नुहोस्।
आफ्नो बाल्यकाल सम्झनुहोस्।
त्यो समयमा तपाईंको शरीर कस्तो थियो?
त्यसपछि आफ्नो अहिलेको शरीरलाई अनुभव गर्नुहोस्।
आफैँलाई सोध्नुहोस्:
“बाल्यकालको शरीर बदलियो। तर त्यो बाल्यकाललाई सम्झने ‘म’ कहाँबाट आयो?”
त्यसपछि विचारलाई हेर्नुहोस्।
विचार आउँछ।
विचार जान्छ।
भावना आउँछ।
भावना जान्छ।
शरीरमा संवेदना आउँछ।
संवेदना जान्छ।
तर यी सबै परिवर्तनलाई देख्ने चेतनालाई केवल अर्को विचार बनाएर नहेर्नुहोस्। केही समय शान्त भएर त्यसलाई प्रत्यक्ष अनुभव गर्ने प्रयास गर्नुहोस्।
यही आत्मनिरीक्षणको दिशा हो।
निष्कर्ष
भगवद्गीता २.१३ ले अत्यन्त सामान्य जीवनअनुभवबाट एउटा असाधारण आध्यात्मिक प्रश्न उठाउँछ।
हामी सबै बाल्यावस्थाबाट युवावस्था र युवावस्थाबाट वृद्धावस्थातर्फ जाँदैछौँ। शरीर परिवर्तन भइरहेको छ। तर यी सबै अवस्थालाई जोडेर हामी भन्छौँ—“म।”
कृष्ण यही “म” लाई खोज्न आग्रह गर्नुहुन्छ।
शरीर बदलिन्छ। अवस्था बदलिन्छ। नाम र पहिचान बदलिन्छ। विचार र भावना बदलिन्छन्। तर गीता भन्छ—देहीको निरन्तरता शरीरको परिवर्तनभन्दा गहिरो छ।
त्यसैले मृत्यु पनि केवल अन्त्यका रूपमा होइन, शरीरको परिवर्तनका रूपमा बुझ्नुपर्ने दृष्टिकोण यहाँ प्रस्तुत गरिएको छ।
तर यो श्लोकको सबैभन्दा महत्वपूर्ण सन्देश शायद पुनर्जन्मको जानकारीभन्दा पनि गहिरो छ।
त्यो प्रश्न हो:
“जुन कुरा निरन्तर परिवर्तन भइरहेको छ, के म त्यही हुँ? कि परिवर्तनलाई देख्ने म केही अझ गहिरो हुँ?”
यही प्रश्नबाट आत्मज्ञानको यात्रा सुरु हुन्छ।
गीता पढ्नु भनेको केवल कृष्णले अर्जुनलाई के भन्नुभयो भनेर जान्नु होइन। गीता पढ्नु भनेको कृष्णले उठाउनुभएको प्रश्नलाई आफ्नै जीवनमा हेर्नु पनि हो।
र त्यस प्रश्नको केन्द्रमा एउटै खोज छ—
COMMENTS